Trakyacim takipçilerine özel bu yazı, Bulancak’ın neyi meşhur konusunda ayrıntılı bilgi arayanlar için hazırlandı.
Bulancak’ın Neyi Meşhur? Bir İlçeyi Fındıktan Daha Fazlasıyla Okumak
Bir yerin “neyi meşhur?” olduğunu sorduğumuzda çoğu zaman aklımıza yemekler, tarım ürünleri, el sanatları ya da gezilecek yerler gelir. Oysa biraz daha yakından bakınca, bir ilçenin meşhurluğunun yalnızca vitrinde duran ürünlerden oluşmadığını fark ederiz. Bulancak’a bu merakla yaklaşınca karşımıza fındık bahçelerinden sofralara, imeceden manilere, aile bağlarından kıyı yaşamına uzanan canlı bir kültür dünyası çıkar.
Bulancak’ın tarihsel konumu da bu çeşitliliğin ipuçlarını taşır. İlçenin adı 16. yüzyıl belgelerinde “Bulanucak” biçiminde geçerken, yerleşim tarihinin daha eski dönemlere uzandığı belirtilmektedir. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Peki, Bulancak’ın neyi meşhur? kültürel görelilik açısından bu soruya nasıl cevap verebiliriz?
Fındık: Bir Tarım Ürününden Kültürel Sembole
Bulancak ve Giresun denildiğinde ilk akla gelen unsur kuşkusuz fındıktır. Ancak antropolojik açıdan fındığın önemi yalnızca ekonomik değerinde değildir. Fındık, zamanın düzenlenmesinden aile ilişkilerine, emek paylaşımından yerel folklora kadar uzanan bir kültürel sistemin parçasıdır.
Giresun üzerine yapılan saha ve folklor çalışmalarında fındığın üç kuşak boyunca gündelik yaşamı biçimlendirdiği; imece, türküler, maniler, düğünler, mevsimsel takvim ve tarım işçiliğiyle bağlantılı olduğu görülür. DergiPark+1
Bu durum başka tarım toplumlarını da hatırlatır. And Dağları’nda patates, Japonya’da pirinç ya da Akdeniz toplumlarında zeytin nasıl yalnızca yiyecek değilse, Karadeniz’de fındık da ekonomik bir nesneden çok daha fazlasıdır.
İmece ve Akrabalığın Görünmeyen Ekonomisi
Fındık mevsimi, “ekonomi” kavramının yalnızca para alışverişinden ibaret olmadığını gösterir. Bir ailenin bahçesinde çalışan komşular, akrabalar ve yakın çevre; emeği paylaşarak sosyal ilişkileri de yeniden üretir.
Antropolojide karşılıklılık olarak tartışılan bu tür ilişkilerde insanlar yalnızca bugünün işini çözmez; gelecekte kendilerinin de destek göreceği bir toplumsal güven ağı kurarlar. Giresun üzerine çalışmalar, fındığın yardımlaşma, düğünler ve kadın-erkek imeceleriyle bağlantısını özellikle vurgular. DergiPark
Bu açıdan Bulancak’ın meşhur olduğu şeylerden biri belki de fındığın kendisinden önce fındık etrafında oluşan insan ilişkileridir.
Sofra Kültürü: Coğrafyanın Tabağa Yazdığı Hikâye
Bulancak’ın mutfak kültürünü anlamak için Karadeniz coğrafyasını da hesaba katmak gerekir. Kıyıdaki engebeli arazi, tarım ve hayvancılığın biçimini sınırlar; buna karşılık balıkçılık, sebzecilik ve mısır temelli beslenme öne çıkar. Karalahana/pancar, mısır, fasulye ve balık yöresel mutfağın temel unsurları arasındadır. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi
Pancar çorbası, fasulye yemekleri, mısır temelli tarifler, balık ve yörede kullanılan farklı hamur işleri bu çevresel uyumun izlerini taşır.
Burada antropoloji ile ekoloji birbirine bağlanır: İnsanlar doğayı yalnızca tüketmez, onun sunduğu imkânlara göre mutfaklarını ve gündelik hayatlarını şekillendirir.
Yemek Bir Hafıza Nesnesi Olabilir mi?
Çocukken bir sofrada yediğimiz yemeğin yıllar sonra aynı kokuyla geçmişi hatırlatması tesadüf değildir. Yemek, kişisel hafızayla toplumsal hafızanın kesiştiği alanlardan biridir.
Giresun mutfağında fındığın tatlılardan simide kadar farklı ürünlerle buluşması da bunun güzel bir örneğidir. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü, fındığın yöresel ürün kimliğinin yanı sıra simit ve kadayıf gibi yiyeceklerle birlikte bölgesel gastronominin önemli unsurlarından biri olduğunu belirtir. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Maniler, Ritüeller ve Duyguların Dolaylı Dili
Bir kültürü yalnızca müzelerde değil, insanların birbirlerine söyledikleri kısa dizelerde de bulabiliriz.
Giresun manileri; aşkı, ayrılığı, gurbeti, aile ilişkilerini ve gündelik hayatı anlatırken aynı zamanda dönemin toplumsal kurallarını da görünür kılar. Özellikle gençlerin doğrudan söyleyemedikleri duyguların maniler aracılığıyla ifade edilebildiği görülür. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Bu durum antropolojide ritüellerin ve sembollerin neden önemli olduğunu açıklar. Bir mani yalnızca dört dize değildir; kimlerin kiminle nasıl konuşabileceğine, aşkın nasıl ifade edileceğine ve toplumun hangi duygulara hangi kanalları açtığına dair ipuçları taşır.
Kimlik: Bulancaklı Olmak Ne Demektir?
Bir insanın kimliği tek bir unsurdan oluşmaz. Doğduğu yer, ailesi, mesleği, dili, mutfak alışkanlıkları, göç deneyimi ve başkalarıyla kurduğu ilişkiler bu kimliği sürekli biçimlendirir.
Bulancak’ta da kıyı ile iç kesim, şehir ile köy, yerellik ile göç arasında hareket eden bir kültürel kimlikten söz edilebilir. Doğu Karadeniz üzerine yapılan kültür envanteri çalışmalarında göçün bir yandan kültürel çeşitliliği artırdığı, diğer yandan bazı yerel unsurların dönüşümünü hızlandırdığı belirtilmektedir. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi
Burada Bulancak’ın neyi meşhur? kültürel görelilik sorusuna farklı bir cevap çıkar: Meşhur olan yalnızca fındık, yemek veya belirli bir gelenek değil; bütün bunların insanlar tarafından farklı anlamlarla yaşatılmasıdır.
Kültürel Görelilikle Bulancak’a Bakmak
Kültürel görelilik, başka bir toplumu kendi değerlerimizle hemen yargılamak yerine o kültürün kendi bağlamını anlamaya çalışmayı önerir. Bir Karadeniz ailesindeki misafirperverliği, Japonya’daki çay seremonisini veya Latin Amerika’daki aile dayanışmasını aynı ölçüyle değerlendirmek yerine, her birinin kendi tarihsel ve toplumsal bağlamına bakmak gerekir.
Bulancak’ta misafir ağırlama, ortak çalışma ve sofrayı paylaşma gibi davranışlar da bu çerçevede okunabilir. Doğu Karadeniz kültür envanterinde “Tanrı misafiri” anlayışının ve konuk için özel hazırlıkların önemli olduğu aktarılır. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi
Bunları yalnızca “geleneksel ve güzel alışkanlıklar” diye görmek yerine, insanların birbirlerine nasıl bağlandığını gösteren sosyal kurumlar olarak düşündüğümüzde kültür daha derin bir anlam kazanır.
Bulancak’ın Asıl Zenginliği
Bulancak’ın neyi meşhur sorusuna verilecek en kısa cevap fındık olabilir. Fakat daha uzun cevap; fındık bahçesinde paylaşılan emeği, sofradaki mısırı ve balığı, manide saklanan aşkı, akrabalık ilişkilerini, misafire açılan kapıyı ve bütün bunların zaman içinde değişen anlamlarını da içine alır.
Bir gün Bulancak’ta fındık bahçelerinin arasından geçerken yalnızca ürünlere değil, o bahçelerin çevresinde kurulmuş insan ilişkilerine bakmayı denemek gerekir. Belki o zaman başka kültürleri anlamanın en güzel yolunun, kendi alışkanlıklarımızı “normal” kabul etmekten vazgeçip başkasının dünyasına biraz merakla yaklaşmak olduğunu hissederiz.
Çünkü kültür, yalnızca insanların yaşadığı yer değildir; insanların birlikte yaşarken birbirlerine verdikleri anlamların toplamıdır.